بیداری اسلامی نوعی باور تعمیم یافته در میان ملتهای مسلمان است که منجر به جنبشهای سیاسی ـ اجتماعی شده است و در هر منطقهای که دارای منابع، رهبری، شرایط، ساختاری و همراهی تودههای مردمی بوده به نتایج و تغییر مهمی دست یافته است.
بیداری اسلامی پدیدهای اجتماعی است که به معنای بازگشت بیداری مسلمانان و احیای اسلامی بوده و بیشتر توسط مصلحان مسلمان تعریف شده و در علوم اجتماعی چندان مورد کاوش واقع نشده است، هر چند عدم تعریف دقیق بیداری اسلامی به نتایج در حال وقوع آن، صدمهای نمیزند ولی در ارتباط با آینده پژوهی این جریان نقش تعیینکنندهای دارد. یکی از محورهای اساسی بیداری اسلامی بازگشت مسلمانان به هویت اسلامی است.
با توجه به جریان بیداری اسلامی، مسلمانان برای ترسیم هویت اسلامی خود باید بر اساس سه محور پرهیز از اختلافات و تکیه بر اشتراکات دینی، تکیه بر هویت مشترک مسلمانان و جهان اسلام و حراست از ارزشهای هویت اسلامی در برابر تهدیدهای درونی و بیرونی حرکت کنند. تکیه بر هویت مشترک اسلامی در متن بیداری اسلامی در شرایط کنونی اساسیترین رهیافتی است که میتواند در صیانت از دستاوردهای امت اسلامی و پایهگذاری عزت اسلامی و تجدید تمدن اسلامی نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
بیشک بیداری اسلامی از مهمترین و گستردهترین پدیدههای سیاسی ـ اجتماعی قرن اخیر میباشد. جنبشهای حاصل از این فرایند در سیر تحول خویش رهیافتهای گوناگون را کسب نموده و در مسیری تکاملی در عرصههای مادی و معنوی، تغییر نظامهای حاکم، به دستآوردن قدرت سیاسی، اجرای اصلاحات ساختاری و بنیادین، مشارکت جدی مردم و امت مسلمانان در تعیین سرنوشت خود و سازماندهی امور حکومتی دستآوردهای فراوانی را تحصیل کردهاند.
بیداری اسلامی اصطلاحی است که دارای ریشهای دیرینه بوده و در ارتباط مفهومی با مقولههایی مانند اصلاح دینی، احیاگری دینی، اسلام گرایی و مانند آن میباشد. هویت، فرایندی مبتنی بر معناسازی است که مبنای معنا نیز تمایز و تشابه با دیگران است که در تعامل با دیگران در اجتماع ساخته میشود. هویت موجب شناسایی و تمایز پیروان یک دین از پیروان دین دیگر شده و از سوی دیگر آنها را به هم پیوند میدهد. به عنوان مثال هویت دینی ملت مسلمان را قبله واحد، خدای واحد و پیامبر واحد آنها تشکیل میدهد و آنها را از جوامع دیگر دینی تمایز میدهد. از این رو امت اسلامی دارای یک هویت دینی خاص میباشند، بدیهی است از پیامدهای تکوین هویت دینی، احساس تعهد و مسئولین در قبال ارزشها و باورهای آن مکتب میباشد. برخی از صاحب نظران، تعهد را به عنوان سنگ بنای هویت دینی تلقی مینمایند.
دین الهی، بعد از این که برای انسانها ارزش قائل میشود، دیدگاه روشنی را هم تبیین میکند و آن این است که هدف زندگی، تکامل است و تکامل، صورت نمیگیرد مگر با نزدیک شدن به پروردگار که آن هم با تقوا و عمل صالح امکانپذیر است. به همین دلیل، انسان میداند که کیست، از کجا آمده، در کجاست و به کجا میرود. لذا یکی از آثار مهم هویت دینی، هدفمند کردن انسانهاست.
در جریان بیداری اسلامی نیز یکی از حیاتیترین مسایل گرایش ملتهای مسلمان به سوی وحدت دینی و جهانی اسلامی است. نکتهای که تمامی قدرتهای استکباری در صدد جلوگیری و ایجاد مانع بر سر راه آن هستند.
به نظر میرسد برای مقابله با دسیسههای دشمنان اسلام و ترسیم هویت اسلامی یا جوامع اسلامی "وحدت یافته" باید مسلمانان در جریان بیداری اسلامی امروزین خود بر اساس سه محور زیر حرکت کنند:
1)پیروان فرق و مذاهب اصلی اسلامی بر اساس اشتراکات فراوان عقیدتی و فقهی موجود، اختلافات میان خود را درک کنند و دست از تکفیر یا بیاحترامی به یکدیگر بردارند. در چنین شرایطی، به طور طبیعی اختلافات درون امت اسلامی کاهش مییابد و وحدت میان آنها با قبول وجود اختلافات عقیدتی و فقهی ممکن میگردد.
(2مسلمانان در فرق و مذاهب مختلف و با ملیتهای گوناگون برای خود یک هویت کلی و مشترک به نام "مسلمان" را به رسمیت شناخته و هم داراییهای معنوی و مادی خود را در قالب "جهان اسلام" تعریف کنند.
(3مسلمانان مختلف در دفاع از هویت دینی خویش و به عنوان یک وظیفه مهم دینی و فراملی، برای ارتقاء و تقویت جهان اسلام و نیز حراست از مسلمات، مقدسات و هویت اسلامی و همچنین "جهان اسلام" شامل مسلمانان، کشورهای اسلامی و داراییهای معنوی و مادی مسلمانان در برابر خطرها و تهدیدهای درونی و بیرونی تلاش کنند.
با بررسی نقش بیداری اسلامی در دوره جدید و ارتباط آن با هویت مشترک اسلامی رهیافتهای حاصل شده را میتوان به شرح زیر مطرح کرد:
در حقیقت بیداری اسلامی نوعی باور تعمیم یافته در میان ملتهای مسلمان است که منجر به جنبشهای سیاسی ـ اجتماعی شده است و در هر منطقه ای که دارای منابع، رهبری، شرایط، ساختاری و همراهی تودههای مردمی بوده به نتایج و تغییر مهمی دست یافته است.
بیداری اسلامی مرحلهای نو در تاریخ مسلمانان را رقم زده است. این بیداری از سوی نخبگان و رهبران دینی و فکری آغاز شده و به درون مردم راه یافته است. این حرکت نطقهی آغاز یک تحول بنیادین در جوامع اسلامی به شمار میآید. نقطه عطف این تحول بازگشت به هویت مشترک اسلامی است.
بر همین اساس باید موارد و محورهای زیر را مورد توجه قرار داد:
(1به بررسی آسیبها و چالشهای بیداری اسلامی و موانعی که بر سر راه هویت مشترک اسلامی وجود دارد پرداخت
(2تلاش برای دستیابی به همگرایی نهادینه شدن بین همهی جنبشها و حرکتهای اسلامی،
(3 تاسیس شورایی عالی از رهبران و نخبگان بیداری اسلامی برای تعامل اندیشه ای و عملی معطوف به حوزههای گوناگون بیدارگری برای ارتقاء توانمندیهای رهبران بیدارگری و مرکزیت بخشیدن به رهبری مشترک بیداری اسلامی.
(4 توجه به زمینههای همگرایی بین بیدارگری دینی و تقریب دینی در مذاهب و فرق مختلف اسلامی،
(5 فراهم آوردن شرایط و امکانات علمی لازم برای تولید پشتوانههای نظری و نظریه پردازی نسبت به وجوه مختلف بیداری اسلامی و زمینههای بازگشت به هویت مشترک دینی و اسلامی،
(6بهرهگیری عالمانه از ظرفیتهای فناوری نوین اطلاعاتی برای ساماندهی فکری و اجتماعی بیدارگری در دنیای مجازی و بسیج تودههای مسلمان در شبکههای مجازی و هدایت آنها به سوی همگرایی دینی،
(7 رصد تهدیدات بیداری اسلامی از سوی غرب به رهبری آمریکا و تلاش هماهنگ برای خنثی کردن آن به ویژه در حوزهی تشدید اختلافات بین مذاهب و فرقههای اسلامی.
افزودن نظر جدید